Trong thời gian gần đây, từ những clip một phút trên mạng xã hội đến các video “kể trọn bộ phim” kéo dài vài chục phút, làn sóng review phim theo hướng tóm tắt nội dung đang tác động mạnh đến thói quen thưởng thức điện ảnh của khán giả trẻ. Các video ngắn, nhanh, dễ nắm bắt trở thành lựa chọn của nhiều người thay cho việc dành thời gian xem trọn vẹn một bộ phim tại rạp. Tuy nhiên, đằng sau sự phổ biến ấy là không ít hệ lụy liên quan đến bản quyền, chất lượng tiếp nhận nghệ thuật và nỗ lực sáng tạo của ê-kíp làm phim Việt.
Nội dung tóm tắt lấn át giá trị điện ảnh
Thực tế, mỗi bộ phim được sản xuất là thành quả của hàng tháng, thậm chí hàng năm lao động của đội ngũ sáng tạo: từ biên kịch, dàn dựng bối cảnh, diễn xuất cho đến từng cú máy được tính toán kỹ lưỡng. Thế nhưng, chỉ trong vài phút “kể phim”, toàn bộ quá trình này có thể bị rút gọn thành những đoạn tóm tắt đơn giản, đôi khi còn sai lệch nội dung.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích – Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – nhận định:
“Những bài review ở trên mạng bây giờ không đúng nghĩa là bài review, khi mà đại đa số đều là kể tóm tắt cốt truyện của phim. Nó thỏa mãn được nhu cầu của một phần khán giả, nhưng ngược lại không tốt cho sự phát triển của điện ảnh. Bởi việc kể tóm tắt cốt truyện chỉ là một phần rất nhỏ của bộ phim thôi. Bộ phim còn là tổng hòa của rất nhiều yếu tố, đặc biệt là những yếu tố rất độc đáo của ngôn ngữ điện ảnh. Những bài review như hiện tại không thể nào nói hết được”.
Theo các chuyên gia, việc tiếp cận phim thông qua bản tóm tắt khiến người xem dần đánh đồng “xem phim” với “biết nội dung”, trong khi điện ảnh là trải nghiệm thị giác – cảm xúc – nghệ thuật, không thể thay thế bằng lời kể.
Nguy cơ vi phạm bản quyền và ảnh hưởng doanh thu phòng vé
Nhiều video tóm tắt phim hiện đạt hàng trăm nghìn đến hàng triệu lượt xem, sử dụng trích đoạn dài, âm thanh gốc, và các phân đoạn cao trào mà không xin phép. Điều đáng lo ngại là nhiều phim bị tiết lộ tình tiết quan trọng ngay trước thời điểm công chiếu, làm giảm đáng kể hiệu ứng phòng vé và gây thiệt hại trực tiếp cho đơn vị sản xuất.
Đạo diễn Trương Lê Hiếu Dân – Chi hội trưởng Chi hội Báo chí và Truyền thông, Hội Di sản Văn hóa TP.HCM – cho biết:
“Ngoài mục đích đưa các nội dung của bộ phim đến gần hơn với khán giả, review phim còn một mục đích cá nhân, đó là tạo ra sự nổi tiếng trên không gian mạng. Vì thế, nó sẽ dẫn đến vấn đề tạo ra các nội dung có tính câu view”.
Theo ông, khi mục tiêu chính trở thành thu hút lượt xem, nhiều kênh sẵn sàng đăng tải nội dung xâm phạm bản quyền hoặc tiết lộ hoàn toàn nội dung phim để tăng tương tác.
Pháp lý đã có, nhưng thực thi còn nhiều thách thức
Ở nhiều quốc gia, việc sử dụng trích đoạn phim tuân theo quy định bản quyền nghiêm ngặt, chỉ cho phép trong phạm vi bình luận, phê bình hoặc giáo dục. Tại Việt Nam, mặc dù hành lang pháp lý về sở hữu trí tuệ đã được thiết lập, nhưng việc xử lý vi phạm trên môi trường mạng vẫn gặp khó khăn do tốc độ lan truyền nhanh và số lượng kênh review ngày càng gia tăng.
Các chuyên gia cho rằng cần sự phối hợp đồng bộ giữa nền tảng mạng xã hội, cơ quan quản lý và chính đơn vị sản xuất để bảo vệ bản quyền, đồng thời nâng cao nhận thức của người sáng tạo nội dung và khán giả.
Cần hướng đi mới cho văn hóa review phim
Giới chuyên môn nhận định review phim là một hình thức tiếp cận điện ảnh tích cực nếu được thực hiện đúng chuẩn: tập trung phân tích thông điệp, hình ảnh, diễn xuất, âm nhạc; tôn trọng bản quyền và tránh tiết lộ nội dung quan trọng. Sự dịch chuyển từ “kể phim” sang “bình luận phim” không chỉ giúp người xem tiếp cận tác phẩm sâu hơn mà còn góp phần xây dựng môi trường thưởng thức điện ảnh lành mạnh, chuyên nghiệp.
